समसामयिक लेख
नेपालको वर्तमान राजनीति फाल्गुन २१ को चुनावसँगै केवल सत्ता परिवर्तनको अभ्यास मात्र नभई चेतनाको परीक्षा बनेर उभिएको छ। हरेक कालखण्ड भोगेका बुबा–आमाको अनुभव, सहिदहरूको सपना र युवापुस्ताको भ्रम—यी तीन धार आज एउटै बिन्दुमा ठोक्किएका छन्। दुर्भाग्यवश, त्यो बिन्दु स्पष्ट दिशा होइन, बरु अस्पष्टता र भय बनेको छ।
सामाजिक सञ्जालमा स्क्रोल गर्दै युवाहरूले जति छिटो सूचना बदल्छन्, राजनीति पनि त्यति नै छिटो नारा बदलिरहेको छ। विचारको गहिराइभन्दा ट्रेन्ड हावी देखिन्छ। कसले गोटी चलायो, कसको गुटमा परियो, कुन अनावश्यक द्वन्द्वमा होमिनुपर्ला—यही त्रास आज आम नागरिकको मौन डर बनेको छ।! समस्या के हो भने परिवर्तनको नारा त छ, तर परिवर्तनको स्पष्ट कार्यविधि छैन। सबैलाई समेट्ने, जोड्ने साझा घोषणापत्र देखिँदैन। उल्टै, जनतालाई जात, वर्ग, क्षेत्र, विचार र डरका आधारमा विभाजन गर्ने प्रवृत्ति झन् संस्थागत बन्दै गएको छ। नेतृत्वले “म को हुँ?”, “मेरो पहिचान के हो?”, “म देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा कसरी उभ्याउन सक्छु?” भन्ने प्रश्न आफैँसँग सोधेको अनुभूति कम देखिन्छ।
राजनीति सहमति र सहकार्यको कला हुनुपर्ने हो, तर हामीकहाँ यो अहंकारको प्रतिस्पर्धा जस्तो देखिन थालेको छ। मानव चेतनाको विकासभन्दा सत्ताको गणित बलियो देखिन्छ। यही कारण नेतृत्वमा मात्र होइन, जनतामा पनि स्व–परिवर्तन, स्व–जागरण र स्व–अध्ययनको गम्भीर अभाव महसुस भइरहेको छ। आज संसारका धेरै देशमा नेपाली नागरिक तल्लो तहका श्रमिकका रूपमा बाँच्न बाध्य छन्। श्रम गर्नु लाजको विषय होइन, तर हामी श्रम दिने देश मात्र किन बन्यौं? नेतृत्व दिने देश किन बन्न सकेनौं? भन्ने प्रश्न राज्यले आफैँसँग सोध्न आवश्यक छ। संस्कारले एउटा मूल्य सिकाउँछ, तर व्यवहारले फरक रूप देखाउन बाध्य बनाएको अवस्था हाम्रो सामाजिक विडम्बना बनेको छ।
नेपालभित्रै हेर्दा हरेक नागरिकको दैनिक जीवन, आयस्रोत, खर्च, संघर्ष र सम्भावनाको गहिरो अध्ययन राज्यले गरेको देखिँदैन। राज्य अभिभावक हुनुपर्ने हो, तर आज दर्शक जस्तो देखिन्छ। यही अभावले नागरिकलाई देशभित्रभन्दा बाहिर भरोसा खोज्न बाध्य बनाएको छ।
राष्ट्र चिनाउने सन्दर्भमा—संस्कृति, भूगोल, उत्पादन क्षमता, ज्ञान, श्रम र पहिचान—यी विषय नयाँ पुस्ताका लागि किताबका पानामा सीमित हुँदै गएका छन्। समुद्रपारिका नजरमा नेपाल अझै “सस्तो श्रमको देश” को रूपमा चिनिनु हाम्रो सामूहिक असफलता हो। निष्कर्ष: परिवर्तन माथिबाट होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ
देशको परिस्थिति जति जटिल भए पनि समाधानको सूत्र अन्ततः चेतनाको परिवर्तनमै आइपुग्छ। नेतृत्वले आत्म–आलोचना गर्न सिक्नुपर्छ। नागरिकले अन्ध–समर्थन होइन, विवेकपूर्ण प्रश्न गर्नुपर्छ। युवाले केवल स्क्रोल होइन, अध्ययन र चिन्तन गर्नुपर्छ। राजनीतिले विभाजन होइन, साझा भविष्यको भाषा बोल्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
हरेक नागरिकले “देश परिवर्तन गरिदेऊ” भन्नुअघि “म के परिवर्तन हुन सक्छु?” भनेर आफैँसँग सोध्नुपर्छ। जब व्यक्ति बदलिन्छ, सोच बदलिन्छ। जब सोच बदलिन्छ, राजनीति बदलिन्छ। जब राजनीति बदलिन्छ, देश बदलिन्छ। नेपाल समस्याले होइन, चेतनाले गरीब भएको देश हो।
र चेतना जाग्यो भने—यो देश फेरि सहिदहरूको सपना बोक्न सक्षम हुनेछ।
